ماهیت و ابعاد خوشه های صنعتی

ماهیت و ابعاد خوشه های صنعتی

یک خوشه، تجمعی از شرکت های فعال در یک صنعت، به همراه نهادهای پشتیبان در یک منطقه جغرافیایی است، لذا مختصات یک خوشه به لحاظ مفهو می عبارت است از:

– تمرکز جغرافیایی؛

– تمرکز در فعالیتی خاص؛

– همبستگی (پیوند های افقی) و عدم وجود سلسله مراتب (ساختار هرمی)؛

– تخصص یافتگی در فعالیت مورد نظر؛

– وجود سرمایه ی اجتماعی در فضای خوشه؛

– زنجیره ایجاد ارزش افزوده؛

– تشکیل شبکه بر اساس انگیزه اولیه و تو سعه آن تا رسیدن به سطح خوشه.

 

الف- ابعاد اقتصادی خوشه ها

1- تخصص یافتگی و اشتغال؛ خوشه ها برای توسعه، نیاز به کارکنان مجرب و متخصص دارند. یکی از منابع پیشرفت خوشه تخصص نیروهاست. علاوه بر تخصص یافتگی، ضریب مکانی مبادله ی داده و ستانده، ابتکار و نوآوری و گسترش شبکه ها نیز مطرح است (دیوید ولف[1]، 2003). همچنین، منبع مالی برای استفاده از افراد متخصص معمولاً از درون خوشه ها است و نه از خارج آن. این نوع جذب نیرو هزینه های معاملاتی را کاهش می دهد(پورتر، 1998) می گوید: از خصوصیات یک خوشه خوب آن است که اعضاء تجربیات خود را با دیگر بخش ها در میان بگذارند و مبادله ی اطلاعات، تخصص، تحقیق و توسعه، تجارت و… با همکاری یکدیگر صورت گیرد. مطالعه ای که درباره ی توسعه خوشه ها در کانادا صورت گرفته است، نشان می دهد که یکی از راه های سنجش عملکرد خوشه تعیین میزان یا نرخ سهم اشتغال آن است. این نرخ از اشتغال کل منطقه بر کل اشتغال ملی بدست هر چه این میزان افزایش یابد نشان می دهد که جذب نیروهای تخصصی بیشتر بوده و خوشه از مزایای رقابتی بهره مند بوده است(ولف، 2003).

در همین راستا، یکی از مباحثی که اقتصاددانان کشور ما برای توسعه ی اشتغال مطرح می کنند، ایجاد و

گسترش خوشه هاست. آنچه اهمیت خوشه ها را دو چندان می کند این است که 94 درصد مؤسسات و شرکت هایی که زیربخش صنایع هستند، 30 درصد ارزش افزوده را تشکیل می دهند. بنابراین،حمایت از واحدهای کوچک و متوسط از طریق تشویق آنها به تجمیع در خوشه ها می تواند بعنوان یک راهکار توسعه اشتغال مورد توجه سیاستگذاران توسعه قرار گیرد(قاسمی، 1384).

2- خلاقیت و نوآوری علوم و فنون؛ امروزه یکی از حلقه های مهم ارتباطی در بین خوشه ها، نوآوری و استفاده از دانش و فنون جدید است. خلاقیت و نوآوری خوشه ها متکی به ارتباط متقابل اجتماعی است. در بعد وسیع تر، نوآوری به تلاشهایی منجر می شود که ایده های تازه ایی را وارد دنیای کسب و کار می کند. نوآوری دامنه وسیعی دارد از علوم پایه گرفته تا تکنولوژی های پیشرفته را شامل می شود و در همه بخش ها، توجه به نوع نیاز آنها کاربرد دارد. یکی از شاخص های نوآوری تحقیق و توسعه است و از دیگر شاخص ها می توان از انتشار مطالب علمی، ثبت اختراعات و رشد و گسترش شرکت ها نام برد. میزان نوآوری نیز با سه عامل ایجاد شرکت های جدید، ایجاد و گسترش شبکه های داخلی و گسترش تکنولوژی نوین مشخص می شود(کتاب سفید، 2004: 40).

3- کارایی؛ بررسی مقایسه ای بنگاه های فعال در یک خوشه با بنگاه های همانند خود که به صورت منفرد به فعالیت می پردازند نمایانگر وجود کارایی بالاتر بنگاه هایی است که در یک خوشه به فعالیت می پردازند(اورجال لولون و دیگران، 2003). به عبارت دیگر خوشه های صنعتی همانند یک بنگاه بزرگ ولی در عین حال انعطاف پذیر و نوآور که به دلیل حضور صنایع کوچک و متوسط فعال در آن به دست آمده است، عمل می نمایند(بل و آلبو[2]، 1999). خوشه های صنعتی بدلیل برخورداری از ساختارهای کوچک و غیرسلسله مراتبی، کاملاً انعطاف پذیر بودن و به راحتی به تنوع طلبی مشتریان و تقاضای بازار پاسخ دهند(راهبردهای توسعه خوشه های صنعتی، 1381).

4- کاهش هزینه ها؛ تعامل موجود در بین شرکت های فعال در یک خوشه صنعتی منجر به خریدهای مشترک و همچنین بازاریابی و فروش مشترک محصولات می شود که برخی از این فعالیت ها همانند برگزاری دوره آموزشی جهت ارتقاء بهره وری، بدلیل وجود هزینه های زیاد برای یک بنگاه منفرد امکان پذیر نیست. از سوی دیگر با دریافت تخفیف از خرید مشترک و درامد بالاتر از فروش مشترک، هزینه های یک شرکت کاهش پیدا کرده و حاشیه سود او نیز افزایش می یابد. همچنین، بهره گیری از منابع طبیعی و مزیت های نسبی موجود در مناطق سبب کاهش هزینه های مجموعه شرکت هایی می گردد که در یک خوشه می باشند(قاسمی؛ 1384). با شکل گیری خوشه های صنعتی در مناطق و در نتیجه بالاتر رفتن سطح عمومی شناخت از خوشه ها، سرانجام افزایش در آمدها و سرزیر منافع به سایر حوزه ها، سطح زندگی در منطقه توسعه می یابد. که نتیجه ی آن توسعه ی همه جانبه منطقه ای خواهد بود(راهبردهای توسعه خوشه های صنعتی در ایران، 1381). از ویژگی های خوشه های صنعتی نیز می­توان به موارد زیر اشاره کرد:

این مطلب مشابه را هم بخوانید :   همه چیز برای برگزاری یک مراسم عروسی عالی

– صرفه جویی به مقیاس، اشتغال، کارایی، کاهش هزینه(با خرید مشترک- بازار یابی و فروش مشترک، تمرکز جغرافیایی و مزایای منابع طبیعی مناطق)؛

– خلاقیت و نوآوری با معیار های ایجاد و گسترش شرکت های جدید و گسترش تکنولوژی نوین؛

– ساختار چابک و کوچک خوشه؛

– رقابت متکی بر نوآوری.

 

ب- انواع صرفه های اقتصادی در خوشه ها

هر نوع صرفه اقتصادی با کاهش هزینه ی تولید همراه است و رقابت پذیری با کاهش هزینه ها رابطه­ای دو سویه دارد. هر چند عوامل متعددی در رقابت پذیری نقش دارند، ولی محوری ترین عنصر آن تولید با کمترین هزینه است. خوشه های صنعتی با تدارک انواع صرفه ها به کاهش هزینه ها کمک می کنند. برای تحقق این صرفه جوئی ها بنگاه های آن صنعت باید در کنار هم قرار گیرند. چند نوع عمده این صرفه جوئی ها که تشکل های خوشه ای امکان بهره برداری از آنها را در بنگاه های عضو بوجود می­آورند عبارتند از :

1-  صرفه  های ناشی از نقل و انتقال؛

2-  صرفه های تولید در مواد واسطه؛

3-  صرفه های داخلی ناشی از مقیاس برای بنگاه؛

4-  صرفه های ناشی از شهرت؛

5-  صرفه های خارجی ناشی از مقیاس برای بنگاه ،اماداخلی برای صنعت؛

6-  صرفه های خارجی ناشی از مقیاس یا صرفه های شهری؛

7-  صرفه های ناشی از نیروی کار؛

8-  صرفه های ناشی از ارتباطات؛

9-  صرفه های ناشی از ارائه خدمات پشتیبانی؛

10- صرفه های ناشی از وجود عوامل زیربنایی مکانی؛

11- صرفه های ناشی از تسهیلات دولتی؛

12- صرفه های ناشی از جریان اطلاعات؛

13- صرفه های ناشی از شکل گیری فعالیت های مکمل.

هر کدام از عوامل فوق سهم مهمی در ایجاد توان رقابتی دارند. برای نمونه در صرفه های ناشی از مقیاس، در متوسط هزینه های تولید در بلند مدت که در اثر افزایش میزان تولید بوجود می آید؛ کاهش ایجاد می شود که به آن افزایش بازده در بلند مدت نیز گفته می شود(داغبندان، 1386). براین اساس با ایجاد این صرفه ها و وجود همزمان عنصر رقابت و همکاری، خوشه ها بار معنایی عباراتی چون صرفه­های اقتصادی بیرونی[3] ، پایین بودن هزینه های معاملاتی[4] و اقدام جمعی[5] را بر دوش می کشند که منجر به افزایش کارایی جمعی می شود.

ادبیات گسترده ای در مورد نحوه شکل گیری انواع این صرفه ها وجود دارد که می تواند مورد توجه قرار گیرد و خوشه ها در شکل گیری این نوع صرفه ها نقش مهمی را بازی می کنند. با این حال عوامل داخلی زیر در موفقیت خوشه ها مهم شناخته شده است:

1- شناسایی زمینه های تشکیل انجمن های همکاری و حمایت از آنها؛

2- تعهد به راهبرد تعریف شده شفاف؛

3- پویایی در رقابت محلی؛

4- روحیه کارآفرینی بالا؛

5- تجارب تجاری خوب توسط بنگاه های منطقه؛

6- دسترسی کافی به منابع مالی؛

7- سرمایه گذاری پیوسته در یادگیری؛

8- نهادهای علمی و تحقیقاتی توسعه یافته؛

9- سرمایه اجتماعی بالا در خوشه(دین محمدی و همکاران، 1384).

 

[1] . Wolfe

[2] . Bell & Albo

[3] . External Economies

[4] . Transaction Cost

[5] . Collective Action

Author: 92