برنامه ریزی توسعه، محصولات کشاورزی، راهکارهای توسعه

 

خاکی و غیرفنی بودن مسیر انتقال و توزیع آب
عدم برنامه ریزی آبیاری در مزارع توسط زارعین
عدم طراحی علمی واعمال مدیریت صحیح سیستمهای آبیاری) اسفندیاری بیات، ۱۳۸۵)
ناهمواری اراضی زراعی باعث کاهش قابل ملاحظه راندمان کاربرد آب و راندمان یکنواختی توزیع آب در مزرعه می گردد .در اراضی ناهموار،نقاط پست بیش از اندازه آبیاری و نقاط بلند ، کم آبیاری می شوند ، آبیاری بیش از حد لزوم و آبیاری کم هر دو مضر بوده و باعث کاهش در عملکرد محصول می گردد (اسفندیاری بیات، ۱۳۸۳).
در اراضی ناهموار استفاده بهینه از نهاده های کشاورزی از قبیل کودهای شیمیایی و ماشین آلات کشاورزی به عمل نمی آید ، بنابراین تسطیح اراضی زراعی در ایران امری اجتناب ناپذیر می باشد . با تسطیح اراضی زراعی علاوه بر بهبود مدیریت آبیاری در مزرعه و استفاده بهینه از نهاده های کشاورزی به افزایش کمی و کیفی محصولات کشاورزی می توان دست یافت () اسفندیاری بیات، ۱۳۸۵).
آب از دیرباز ، مهمترین عامل توسعه در جهان بوده است. اسنانها دردوران اولیه زندگی، نزدیک رودخانه ها و منابع طبیعی آب تجمع می کردند و فعالیتهای کشاورزی که می توان آن را نخستین دخالت بشر در طبیعت دانست، با بهره گرفتن از منابع آب رودخانه ها و چشمه ها آبیاری می شد. هر چند منابع آب موجود در کره زمین زید است، اما ۹۷ درصد این منابع شور است و مقدار بسیار محدودی از آنها به طور مستقیم از سوی انسان مورد استفاده قرار می گیرد. افزون بر آن ، کمی بیش از ۷۶/۱ درصد آبهای کره زمین به صورت بلورها یا رودخانه های یخی از دسترس خارج شده و آنچه تقریباً باقی مانده در عمق زمین ذخیره شده است. با توجه به اینکه آب در کشاورزی ایران نهاده ای مهم و بسیار محدود به شمار می آید و نیز به دلیل خشکسالیهای پی در پی، استفاده پایدار از آب به یک امر الزامی تبدیل شده است (ساداتی نژاد، ۱۳۷۱).
در سالهای اخیر با توجه به کمبود آب، سفره های زیرزمینی کاهش یافته است. این امر توجه سیاستگذاران کشاورزی را به ایجاد فناوری آب اندوز جلب کرده است. این سیاستگذاران همچنین تلاش کرده اند که کشاورزان را به استفاده بهینه از آب سوق دهند.
با توجه به روند تخریب و با تاکید بر این نکته که، آب و خاک به عنوان منابع پایه فعالیت های کشاورزی در مناطق روستایی کشور محسوب می شود، لزوم حفاظت و پایداری این منابع مشخص می گردد.
در سال ۱۹۷۷ مدیریت پایدار آب، توسط سازمان ملل در دستور کار بین المللی قرار گرفت و درک درست از مدیریت پایدار آب، روی اصولی که در کنفرانس بین المللی آب و محیط زیست در سال ۱۹۹۲ ارائه شده بود، پایه ریزی شد.(http://wwww.dainet.org/water/whatisswm.htm ).
منظور از مدیریت پایدار آب، به طور ساده ، اداره کردن منابع آبی است، به طوری که نیازهای حال و آینده استفاده کنندگان را برآورده نماید (Development Alternatives، ۲۰۰۶).
مقوله مدیریت پایدار منابع آب در اراضی کشاورزی روستاهای رشت به عنوان یکی از راهکارهای توسعه یکپارچکی روستایی، از مهم ترین تحولات مورد نظر صاحب نظران داخلی و خارجی برای جلوگیری از تشدید فرایند تخریب وفرسایش طبیعی کشور و احیای مجدد اقتصاد روستایی مبتنی بر اصل مشارکت بهره برداران و روستائیان می باشد (مجتهد و حسن زاده، ۱۳۸۰).
این در حالی است که مشارکت نهادینه و مستمر مردم و نظارت بر مدیریت منابع طبیعی توسط خود مردم، یکی از چالش های اساسی کشور در گذشته و حال است. این که چه رهیافت و فرایندی قادر است تا منجر به تحقق مشارکت نهادینه شود و این که چه بستری بایستی مهیا شود و با چه دیدگاه و نگرشی حرکت شود تا رویه های ایجاد مشارکت نهدینه مردم روستایی مهیا گردد، پرسشی است که پاسخ به آن قطعا آسان نیست و سوالی است که پاسخ به آن تضمین کننده موفقیت پروزه های مدیریت آب و خاک و دیگر پروژه های روستایی می باشد (سازمان جنگل ها، مراتع و آبخیزداری کشور، ۱۳۸۳).
پاسخ این سوال در گرو توجه به نقش و میزان تاثیر عواملی است که در پیشبرد فعالیت های مشارکتی از اهمیت بالایی برخوردار می باشد. بنابراین از آن جا که از مشارکت مردم و عوامل موثر بر آن در مدیریت پایدار منابع آب، شاخصی در دست نیست شناسایی این عوامل باید در راس امور قرار گیرد.
منابع آب کره زمین در حال حاضر با بحران ها و چالش های نگران کننده ای همچون کمبود آب، عدم دسترسی به آب شرب بهداشتی و تمیز، کنترل منابع آب، درهم گسیختگی شبکه مدیریت منابع آب، کاهش در منابع مالی اختصاص داده شده،فقدان آگاهی در تصمیم گیران و عموم و در معرض خطر بودن صلح و امنیت جوامع دست در گریبان است. با توجه به بحران ها و چالش های پیش آمده رهیافت های گوناگون مدیریت منابع آب همچون مدیریت مبتنی بر عرضه آب، مدیریت یکپارچه منابع آب و رهیافت راهبردهای با گذشت زمان نشو و نما یافته اند. در حال حاضر حفظ پایداری منابع آب از اهداف نظام های مدیریت منابع آب می باشد. در کشاورزی به عنوان بزرگترین مصرف کننده منابع آب، مدیریت در دو بخش عرضه و تقاضای آب اعمال می گردد که با توجه به محدودبت های موجود در عرضه منابع آب توجه ویژه ای به بخش تقاضا و مصرف کنندگان می گردد.
هم اکنون آب یک عنصر کمیاب می باشد. توزیع نامتقارن بارندگی در مناطق مختلف منجر به ظهور اقلیم های خشک و نیمه خشک در مناطق مختلف گردیده است. این مناطق علیرغم برخورداری از توانمندی های بالقوه، در توسعه و پیشرفت خود با عوامل محدودکننده بی شکاری مواجه هستند. برای رشد و پیشرفت در این مناطق راه ها را نباید بسته دید بلکه
با برنامه ریزی دقیق و اعمال م
دیریت همه جانبه در این مناطق می توان شاهد شکوفایی اقتصادی، فرهنگی و اجتماعی بود. امروزه آب به عنوان یک نعمت لایتناهی و فراوان تلقی نمی شود بلکه دولت ها و دانشمندان پی به این نکته بردان اند که از ذخایر آبی باید حداکثر بهره برداری را با کمترین اتلاف و ضایعات به عمل آورد. مدیریت منابع آب بخشی از برنامه ریزی توسعه کشورها تلقی می شود و هر کشوری بر مبنای میزان منابع آب در دسترس، استراتژی و برنامه خاصی را برای بهره برداری بهینه از منابع آب موجود اجرا می نماید. به علت ارتباط مستقیم کشاورزی با آب و طبیعت لذا به شدت از تنش های آبی تاثیر می پذیرد.
مطالعات و بررسی نشان می دهد که در حال حاضر از کل منابع آب تجدیدشونده کشور ۵/۸۸ میلیاردمتر مکعب جهت مصارف بخش های کشاورزی، صنعت و شرب برداشت می شود. از این میزان حدود ۸۳ میلیارد مترمکعب (۵/۹۳ درصد) در بخش کشاورزی، ۵/۴ میلیارد مترمکعب برای مصارف شرب و بهداشت و مابقی در صنعت و نیزهای متفرقه دیگر مصرف می شود( کشاورز و صادق زاده، ۱۳۷۹). ایزان با متوسط نزولات آسمانی حدود ۲۵۲ میلیمتر در سال در زمره مناطق خشک جهان محسوب می شود. ۶۵ درصد کشور ما را مناطق خشک و نیمه خشک تشکیل می دهد که به طور متوسط مقدار بارندگی در آنها از ۱۵۰میلیمتر در سال کمتر است (شریعتمداری، ۱۳۸۰).
۲-۴-بحران ها و مسائل موجود پیرامون منابع آب
امروزه جهان برای تامین آب مورد نیاز با مسائل و مشکلات معتنابهی مواجه می باشد. محیط زیست و اکوسیستم های مبتنی بر منابع آب شیرین با وقوع خشکسالی های متعدد و برداشت بی رویه از ذخایر آبی با بحران ها و چالش های زیادی روبرو شده اند. عادل ردیف (۱۹۹۹) مسائل و مشکلات زیر را در سیستم های آبی ذکر می کند: