قانون مسئولیت مدنی، ارتکاب فعل زیانبار، مطالبه خسارت

 

بند سوم: شرایط پرداخت خسارت به خوانده
در بند پیشین، میزان و ملاک تعیین و نیز مهلت پرداخت خسارت و نحوه اعتراض طرفین به دعوا بررسی شد موضوع این بحث در این ارتباط خواهد بود که شخص متضرّر (خوانده) با داشتن چه شرایطی می‌تواند درخواست مطالبه خسارت نماید و یا به عبارتی دیگر، برای اخذ خسارت احتمالی، چه ارکان و عواملی را در جهت دریافت خسارت احتمالی باید اثبات نماید؟ بر این اساس، این بند متشکل از دو قسمت خواهد بود که در قسمت نخست، شرایط صوری پرداخت خسارت احتمالی مورد مطالعه قرار خواهد گرفت و در قسمت دوّم ارکان اثبات خسارت (اثبات ورود خسارت، اثبات تقصیر، رابطه سببیّت) مورد تجزیه و تحلیل واقع خواهد شد.
1- شرایط صوری پرداخت خسارت احتمالی
شرایط صوری پرداخت خسارت احتمالی به دو شکل تقسیم می‌شود شکل اول اجرای قرار تأمین و شکل دوم محکومیت قطعی خواهان در اصل دعوی و عدم تقدیم دادخواست (ماهیّتی) در مهلت مقرر که ذیلاً مورد مطالعه و بررسی قرار خواهد گرفت.
الف) اجرای قرار تأمین
دریافت «تأمین» از خواهان به منظور ایجاد وسیله‌ی مطمئن و سریع در جهت پرداخت خساراتی است که از اجرای قرار تأمین خواسته به شخص خوانده وارد گردیده است بنابراین، خواهان با اخذ چنین قراری ممکن است، دو حالت برای وی ایجاد شود، حالت اوّل، به هر دلیل از اجرای قرار منصرف شده و یا به جهت عدم دسترسی به اموال خوانده و یا بازداشت اموال وی توسط سایر بستانکاران، اجرای قرار تأمین غیرممکن می‌گردد، بدیهی است در این صورت شرایط پرداخت خسارت به خوانده ملغی خواهد بود و وجه تودیع شده قابل عودت به خواهان می‌باشد. حالت دوّم، حالتی است که خواهان پس از اخذ قرار تأمین خواسته آن را اجرا می‌نماید و در این صورت خواهان حق ندارد مبلغ سپرده شده را بابت خسارت احتمالی مسترد نماید، مگر اینکه مهلت بیست روزه خوانده منقضی شده باشد. بنابراین، اوّلین شرط از شرایط پرداخت خسارت به خوانده، اجرای قرار (حتّی به صورت جزئی) می‌باشد. (رک. ماده 120 ق.آ.د.م)
ب) محکومیّت قطعی خواهان در اصل دعوی و عدم تقدیم دادخواست (ماهیّتی) در مهلت مقرّر
اگر خواهان، پس از اجرای قرار تأمین خواسته، در ماهیت دعوی به موجب حکم قطعی دادگاه محکوم به بی‌حقی گردد و یا حقی برای او اثبات نرسد، این حکم نشان از عدم استحقاق خواهان در تأمین مأخوذه و نیز اجرای آن می‌باشد. و فرض دیگر آنکه، اگر خواهان ظرف مهلت مقرّر دادخواست ماهیتی خود را در اصل دعوی مطرح نکرده، یا به عبارتی دیگر آنکه قرار صادر و اجرا نشده باشد امّا دادخواست اصلی در دادگاه صالحه اقامه نشده باشد در اینصورت به درخواست خوانده، قرار صادره لغو خواهد شده و باید پذیرفت، «در پی اجرای قرار تأمین خواسته حقی برای خواهان به اثبات نرسیده» البته، اگر قرار صادر و اجرا نشده باشد و خواهان نیز دادخواست اصلی‌اش را تقدیم دادگاه صالحه ننموده باشد، موجبی برای پرداخت خسارت به خوانده نخواهد بود. برخی از صاحبنظران حقوق، در مورد بعضی از قرارهای صادره علیه خواهان نظیر، قرار رد دعوی به سبب بی‌نفعی خواهان و قرار رد دعوی به سبب عدم توجه دعوی، معتقدند دادگاه در رابطه با خسارت ناشی از اجرای قرار تأمین خواسته، باید همان رویه محکومیت قطعی خواهان را ملاک عمل خود قرار دهند.
2- اثبات خسارت از جانب خوانده
همانطور که گفته شد، پرداخت خسارت به خوانده مستلزم اثبات دو امر می‌باشد، یکی اجرای قرار و دیگری محکومیّت خواهان به بی‌حقی است. امّا طبق اصول کلی پرداخت خسارت به خوانده منوط به این است که ضرری به وی وارد شده و نیز بین ضرر وارده و اجرای قرار رابطه‌ی سببّیت وجود داشته باشد. در این خصوص می‌توان به ماده یک قانون مسئولیت مدنی مصوب 1339 و اصول حاکم بر مسئولیت مدنی که حاکی از لزوم اثبات دو رکن اخیر می‌باشند، اشاره نمود. بنابراین، برای دریافت خسارت صرفنظر از موارد گفته شده، مانند: اجرای قرار، قطعیّت حکم علیه خواهان باید درخواست خوانده ظرف بیست روز را به آن افزوده نمود. علاوه بر آن، این موارد نیز مستلزم اثبات می‌باشد، «الف: ورود ضرر ب: ارتکاب فعل زیانبار ج: رابطه سببّیت بین خسارت و اجرای قرار». حال به بررسی هر یک از موارد فوق خواهیم پرداخت.
الف: اثبات ورود خسارت
در بند (د) از ماده 108 ق.آ.د.م مقرّر گردیده است که: «خواهان، خساراتی را که ممکن است به طرف مقابل وارد آید…» این عبارت حاکی از آن است که احتمال ورود ضرر و خسارت به خوانده وجود دارد. اگر در یک دعوی، هر چند طولانی خساراتی به دنبال نداشته باشد، پرداخت وجه تودیع شده به خوانده غیر ممکن خواهد بود. بنابراین، شرط اولیه اثبات خسارت، ورود ضرر می‌باشد و خود ضرر (خسارت) نیز بر دو نوع تقسیم می‌گردد. 1- خسارت مادی 2- خسارت معنوی.
در جامعه کنونی، تحمل ضرر منحصر به ضرر مادی یا از دست دادن مال نمی‌باشد. انسان در برابر لطمه‌های روحی نیز آسیب پذیر می‌باشد، آسیبی که از درون به انسان آزار می‌رساند ضررهای معنوی با ارزش مادی قابل ارزیابی نخواهد بود. بنابراین، ضرر معنوی ممکن است ناشی از عوامل ذیل باشد: «لطمه زدن به حقوق مربوط به شخصیت و آزادیهای فردی و حیثیت و شرافت، که مجموع آن را می‌توان «خسارت معنوی» نامید. لذا در این راستا، خوانده باید ثابت نماید که از اجرای قرار تأمین خواسته خسارت‌های مختلف مادی یا معنوی وارد شده است؛ این موضوع را می‌توان مطابق قاعده لاضرر و ماده دو قانون مسئولیت مدنی، اثبات نماید و به همین جهت می‌باشد ک
ه ماده 120 ق.آ.د.م به این موضوع تأکید داشته و مقرّر می‌نماید: «… خساراتی را که از قرار تأمین به او وارد شده است با تسلیم دلایل به دادگاه صادر کننده قرار، مطالبه نماید…» در اینجا، وظیفه اصلی خوانده ارائه دلایل محکمه‌پسند، در جهت اثبات خسارت به خویش می‌باشد.
ب: اثبات تقصیر
در قوانین فعلی کشور ما «در دعوی مسئولیت مدنی، اثبات تقصیر با زیان دیده است». یعنی اینکه خود زیان دیده از تمام دلایل و از جمله قرائن موجود، می‌تواند برای اثبات تقصیر طرف مقابل استفاده کند. مگر در موردی که قانونگذار برای جبران خسارت تقصیر را در نظر نگرفته باشد و همان‌طوری‌ که می‌دانیم برای جبران خسارت ناشی از اجرای قرار تأمین خواسته یکی از موارد، اثبات تقصیر می‌باشد. در این حالت، به استناد ماده 120 ق.آ.د.م خوانده در صورتی مستحق اخذ خسارت احتمالی خواهد بود که ثابت کند خواهان به موجب حکم قطعی دادگاه محکوم به بی‌حقی یا بطلان دعوی شده باشد. در واقع، این خود دلیلی بر تقصیر خواهان فرض خواهد شد. لذا در این وضعیت محکوم‌ علیه (خواهان) خود (با تمام تدابیر احتیاطی و با تمامی ملاحظات قبل از صدور رأی) اقدام به اقامه دعوی نموده و بطور حتم، نتایجی را نیز برای خود پیش‌بینی می‌نموده است. با این اوصاف باید جبران خسارت ناشی از اجرای قرار تأمین خواسته را تحمل نماید.
ج: رابطه سببیّت
اثبات ورود ضرر به فرد متضرّر و نیز ارتکاب تقصیر از طرف خواهان، به تنهایی دعوی خسارت ناشی از اجرای قرار تأمین خواسته را توجیه نمی‌کند، بلکه باید احراز شود که بین دو عامل ضرر و فعل زیانبار خواهان، رابطه سببیّت با فرد متضرّر (خوانده) است و او باید در دادگاه نشان دهد که بین «فعل خوانده و ایجاد ضرر رابطه علت و معلولی وجود دارد». به عبارت دیگر، بین ضرر وارده به خوانده و اجرای قرار تأمین خواسته (از طرف خواهان) باید این رابطه وجود داشته باشد. در بعضی از موارد، این رابطه سبب تقصیر خواهان نبوده بلکه این ضرر ناشی از عوامل خارجی بوده که خواهان هیچ نقشی در آن نداشته، برای مثال مال خوانده بازداشت می‌شود و تحویل حافظ اموال داده می‌شود، بدون اینکه هیچ تعدی و تفریط صورت گرفته باشد، آن مال ناقص و یا تلف می‌گردد و یا ممکن است بدون دخالت هیچ فردی، به سبب قوه قاهره مورد تلف واقع شود.
بند چهارم: تعیین تکلیف خسارت احتمالی
در بندهای گذشته، نحوه وصول خسارت احتمالی مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفت پس از آنکه به هر شکل خسارت احتمالی تعیین و وصول گردید باید نسبت به شرایط بعدی از جمله رفع اثر و لغو و یا فسخ قرار و یا استرداد تأمین به خواهان، توسط دادگاه اتخاذ تصمیم شود در این بند در نظر داریم که تکلیف خسارت احتمالی سپرده شده در صندوق دادگستری را به بحث و بررسی بپردازیم با این وصف در قسمت اول به موضوع لغو قرار تأمین خواسته و خسارت احتمالی و در قسمت دوم به فسخ قرار تأمین خواسته و خسارت احتمالی، در قسمت سوم به رفع تأمین و خسارت احتمالی در پایان به بی‌حقی خواهان و خسارت احتمالی مورد بررسی و تحلیل قرار خواهد گرفت.
1- لغو قرار تأمین خواسته و خسارت احتمالی
ماده 112 ق.آ.د.م بیان می دارد: «در صورتی که درخواست کننده تأمین تا ده روز از تاریخ صدور قرار تأمین نسبت به اصل دعوی دادخواست ندهد، دادگاه به درخواست خوانده قرار تأمین را لغو می‌نماید». ماده مزبور ناظر به موردی است که قرار تأمین خواسته قبل از تقدیم دادخواست راجع به اصل دعوی تقاضا و صادر شده باشد و در چنین صورتی متقاضی تأمین مکلف است ظرف ده روز از تاریخ صدور دادخواست ماهوی (اصلی) را تقدیم دادگاه صالح نماید و چنانچه به تکلیف خود عمل ننماید مطابق ماده مزبور، به درخواست خوانده قرار تأمین لغو و بی‌اثر خواهد شد. با این وصف چنانچه خواهان دعوی اصلی را ظرف مدت مقرر از تاریخ صدور قرار تأمین خواسته اقامه نکند و خوانده نیز درخواست لغو آن را به دادگاه ارائه ندهد دادگاه راساً تکلیفی به لغو قرار تأمین صادره ندارد؛ زیرا مطابق ماده 112 لغو قرار تأمین باید مسبوق به درخواست خوانده باشد. و در صورتی که خواهان بعد از ده روز از تاریخ صدور قرار تأمین دعوی اصلی را اقامه نماید و خوانده لغو آن را تقاضا کند دادگاه قرار مزبور را لغو خواهد کرد هر چند که دعوی اصلی اقامه شده است.
2- فسخ قرار تأمین خواسته و خسارت احتمالی

                                                    .

Post Author : ادمین

Related Post