مسئولیت مدنی غیر قراردادی، مسئولیت مدنی قراردادی، مسئولیت بدون تقصیر

آوریل 3, 2019 by بدون دیدگاه

 

گفتهاند: معقول نیست، در آن و احد، نسبت به یک دَین دو ذمّه مشغول باشد. از این روی، ضمان به معنای نقل ذمه به ذمه دیگر است، نه ضمّ و پیوسته به آن و طلبکار بعد از ضمانت ضامن، فقط میتواند حق خویش را از ضامن مطالبه کند، نه از مضمون عنه.
بنابراین اگـر ضامن چیزی را به عنوان ضمانت پرداخت کند، میتواند بعداً از مدیون بگیرد.
البته فقها، ثمراتی بر این دو نظر بار کردهاند که از حوزه بحث ما خارج است.
ضمان قهری: از بین بردن مال دیگری و یا خسارت وارد کردن به آن را، به دست خود، یا به وسیله مرکبی که بر آن سوار است را، ضمان قهری گویند.
ضمان عقدی و قهری، دو چهره از مسئولیت مدنی هستند و در واقع هر دو, یک حقیقت را نشان می دهند. از این روی، برخی از فقها، هر دو را زیر عنوان واحد و جامعی، چون (ضمان عهده) ممکن دانسته اند.
در عین حال شرایط ایجاد مسؤلیت و پرداختن خسارت در هر کدام با دیگری فرق میکند.
فقها، مباحث مربوط به ضمان عقدی و قهری را جداگانه تنقیح و تحقیق کرده اند. نسبت به مسائل ضمان عقدی و شرایط و ارکان آن، بخش مستقلی به نام کتاب (ضمان) گشوده و فروع و جزئیات آن را به دقّت بررسی کرده اند. و برخی، به مسائل مستحدثه و جدید آن، چون (بیمه) اشاره کرده و آن را نوعی از عقد ضمان دانستهاند.
اما راجع به ضمان قهری، گرچه بخش مستقلی در فقه به این عنوان نیامده، ولی در ضمن بررسی مباحث، غصب، اجاره، دیه، و دیعه، عاریه و … به این نوع از ضمان پرداخته و اسباب و شرایط آن را شناساندهاند. که از بحث ما خارج میباشد و بیش از به آن نمیپردازیم.
جناب آقای دکتر میر محمد صادقی نیز در کتاب خود یعنی واژهنامه حقوق اسلامی فارسی به انگلیسی از مسئولیت مدنی با عنوان: « Civil liability » یاد نمودهاند.
در بسیاری از نظریههای جدید، تعرف مسئولیت مدنی بر حسب سیاست و هدف مورد نظر متفاوت است:
چنانکه عدهای مسئولیت مدنی را ابزاری برای تخصیص کارآیی منابع، بازدارندگی، توزیع ضرر، تحقیق عدالت توزیعی در جامعه، جبران کارآیی خسارت تلقی کردهاند و آن را در همان حدود معتبر میدانند.
ولی واقعیت این است که چون مسئولیت مدنی پدیدهای اجتماعی است ماهیت آن برحسب نیازهای جامعه و تحولات اجتماعی دگرگون میشود و رابطه ی تنگاتنگی بین هدف و مبنای فلسفی مسئولیت مدنی و تعریف آن وجود دارد. به همین جهت، ارائه هر تعریفی تنها میتواند در بردارنده بخشی از حقیقت باشد و در زمان و مکان و تحت شرایط خاصی صدق کند و دیدگاه خاصی از مسئولیت مدنی را انعکاس میدهد.
به طور کلی، مسئولیت مدنی نوعی خطای مدنی، غیر از نقض قرارداد است که دادگاه برای آن راه جبرانی را به شکل اقامه دعوا برای مطالبه جبران خسارت فراهم کند». پروفسورهوستون، حقوقدان مشهور کانادایی نیز در تعریف مسئولیت مدنی گفته است: «…. تخصیص مسئولیت به دلیل رفتار زیانبار توسط دادگاهها، در صورتی که طرفین قرارداد خود آن را تخصیص نداده باشند».
تعهد به جبران خسارت ناشی از فعل زیانبار عمدی یا غیرعمدی خویشتن یا فعل دیگری و نیز زیان ناشی از اشیای تحت مالکیت یا حفاظت که در هر صورت ناشی از نقض قرارداد نیست.
یا در کتاب مسئولیت مدنی در جامعه مشترک اروپایی تعریف زیر را که به نظر وی نمیتواند منعکس کننده تمام ویژگیهای قوانین ملی کشورهای عضو اتحادیه اروپا باشد پیشنهاد مینماید:
« مسئولیت مدنی بخشی از حقوق خصوصی است که تعیین مینماید که آیا شخصی که متحمل خسارت شده است حق دارد از واردکنندهی زیان تقاضای جبران خسارت کند.»
از این تعریفها و تعریفهای مشابه به دلیل جامع و مانع نبودن انتقاد به عمل آمده است: در آنها بیشتر بر مسئلهی خسارت تأکید شده است، در حالی که مسئولیت مدنی چیزی بیش از جبران خسارت است و دستور منع، استرداد، دفاع مشروع، بازدارندگی، فقط نظم در جامعه و غیره را هم شامل میشود.
در اصطلاح حقوقی «مسئولیت مدنی» دارای دو معنی عام و خاص است: در معنی عام به هرگونه تعهدی که قانون بر عهدهی شخصی قرار داده باشد تا زیان وارد شده به دیگری را جبران کند، مسئولیت مدنی گفته میشود، اعم از اینکه ریشهی قراردادی داشته یا نداشته باشد. بر این اساس، مسئولیت مدنی به دو شاخهی «مسئولیت مدنی قراردادی» و «مسئولیت مدنی غیر قراردادی» تقسیم می شود، برای مثال،هنگامی که از مسئولیت مدنی پزشک نسبت به زیانهای وارد شده به بیمارانش صحبت میشود، منظور از مسئولیت مدنی عام آن است، اما مسئولیت مدنی به معنی خاص تنها مسئولیت غیرقراردادی را در برگیرد.
مسئولیت مدنی دو معنی بسیار اخص نیز دارد: گاهی فقط به معنی «مسئولیت ناشی از فعل شخصی» (در مقابل مسئولیت ناشی از فعل دیگری) مورد نظر قرار میگیرد و گاهی به مسئولیت ناشی از مقررات خاصی اطلاق می شود که در بعضی از زمینه ها مسئولیت بدون تقصیر و عینی را مقرر داشتهاند.