مصاحبه نیمه سازمان یافته، روش‌های جمع‌آوری داده‌ها، تجزیه و تحلیل داده

 

در این پژوهش از رویکرد کیفی استفاده شده است.
۳-۴. جامعه پژوهش
جامعه آماری شامل کلیه کتابداران کتابخانه‌های دانشگاه بوعلی سینا، دانشگاه علوم پزشکی و دانشگاه صنعتی همدان، آزاد اسلامی، پیام نور می‌باشد. کتابداران مورد بررسی، حدود ۱۰۰ نفر می‌باشند.
۳-۵٫ نمونه گیری
۳-۵-۱٫ حجم نمونه پژوهش
تعیین حجم نمونه پژوهش‌های کیفی موضوع بحث‌برانگیزی است زیرا در پژوهش‌های کیفی اشباع شدن اطلاعات، مهم‌تر از تعداد افراد مطالعه است (بیودوین، ۲۰۰۹، ص.۵۴). بدین معنی که محقق جمع‌ آوری اطلاعات را باید تا زمانی ادامه دهد که اطلاعاتی که از شرکت‌کنندگان جمع‌ آوری می‌کند، تکراری شوند و اطلاعات جدیدی به اطلاعات گردآوری شده قبلی اضافه نشود. به‌عبارت‌دیگر داده‌های گردآوری شده اشباع شود (لینکولن و گوبا، ۱۹۸۵، ص.۵۱).
در مطالعات کیفی، فرمول واحدی برای تعیین اندازهٔ درست نمونه وجود ندارد. عمق، پیچیدگی و غنای داده‌ها اهمیت اساسی دارد، اما تعیین نمونه‌ای که نماینده و معرف واقعی جامعه باشد، مورد نظر نیست، زیرا هدف پژوهش، ادراک است نه تعمیم (حریری، ۱۳۸۹، ص. ۱۹۶). همان‌طور که ذکر شد برای تعین حجم نمونه در مطالعات کیفی معیار دقیقی وجود ندارد. به اعتقاد پولیت و هانگر (۲۰۰۰) حجم نمونه در حین کار مشخص می‌گردد. ساندلوسکی (۱۹۵۵) می‌نویسد: یک اشتباه رایج درباره نمونه‌گیری در تحقیقات کیفی آن است که تصور می‌شود حجم نمونه اهمیت ندارد زیرا منطق انواع نمونه‌گیری مبتنی بر هدف، اساساً مبتنی بر کیفیت اطلاعات به دست آمده از هر واحد نمونه است. با این‌وجود وی معتقد است که اگرچه کفایت حجم نمونه در تحقیق کیفی امری نسبی و یک مسئله قضاوتی است، نمونه نباید خیلی بزرگ یا خیلی کوچک باشد، و اگرچه نمی‌توان آن را از قبل محاسبه نمود ولی برخی عوامل مانند هدف از نمونه‌گیری، نوع نمونه‌گیری، و روش مطالعه می‌تواند در تعیین حجم نمونه تأثیر بگذارد (ادیب حاج باقری، ۱۳۸۶، ص. ۳۵).
همان‌گونه که سؤال تحقیق را نمی‌توان از ابتدا به‌طور دقیق مشخص ساخت، تعداد شرکت‌کنندگان در تحقیق نیز از اول قابل پیش‌بینی نیست، حجم نمونه توسط داده‌های جمع‌ آوری شده و تحلیل آن‌ ها مشخص می‌شود. نمونه‌گیری بدون هیچ محدودیتی در تعداد مشارکت‌کنندگان ادامه می‌یابد تا به اشباع برسیم. اشباع در گراندد تئوری عبارت است از کامل شدن همه سطوح کدها و اینکه مفهوم جدیدی که نیازی به کد جدید یا گسترش کدهای موجود داشته باشد به دست نیاید. محقق از طریق بررسی مرتب داده‌ها و پرسیدن سؤالات، نهایتاً به احساس اشباع و بستن نمونه می‌رسد. به این ترتیب انتخاب مشارکت‌کنندگان و سایر منابع تا کشف نظریه ادامه می‌یابد (ادیب حاج باقری، ۱۳۸۶، ص. ۱۲۶). پژوهشگر در انجام این پژوهش بعد از تجزیه و تحلیل داده‌های ۲۰ نفر از شرکت‌کنندگان در پژوهش به اشباع رسید. بنابراین در انجام این پژوهش ۲۰ نفر از کتابداران کتابخانه‌های دانشگاهی همدان به‌عنوان جامعه پژوهش انتخاب شدند.
۳-۵-۲٫ نمونه‌گیری هدفمند
فن‌های نمونه‌گیری هدفمند عمدتاً و مقدمتا در روش‌های کیفی استفاده می‌شوند و عبارت‌اند از گزینش واحدهایی خاص مبتنی بر اهداف خاص مرتبط با پاسخ به سؤال‌های خاص تحقیق. ماکسول (۱۹۹۷) نمونه‌گیری کیفی را نوعی نمونه‌گیری تعریف می‌کند که در آن «محیط‌ها، اشخاص یا رویدادها به‌طور آگاهانه برای اطلاعات مهمی که می‌توانند فراهم سازند و نمی‌توانند از دیگر گزینه‌ها نیز به دست آید، انتخاب می‌شوند ». جانسون و کریستنسن (۲۰۰۸) نیز عنوان می‌دارند که در نمونه‌گیری هدفمند«محقق ویژگی‌های جمعیت موردعلاقه را مشخص ساخته و افراد دارای این مشخصات را پیدا می‌کند » (محمدپور، ۱۳۹۰، ص.۳۲).
هدف تحقیق کیفی دستیابی به فهمی از ماهیت و شکل پدیده موردمطالعه جهت بازگشایی معنا، توسعهٔ توصیف‌های ضخیم، تولید ایده‌ها، مفاهیم و نظریه‌های مبتنی بر داده‌ها است. از این‌رو، نمونه‌ها لازم است گزینش شوند تا ورود همه عناصر متشکله، رویدادها، فرایندها و مانند آن تأمین گردد که درنهایت به تذهیب و اطلاع بخشی این تفهیم کمک نماید. این اصل نمونه‌گیری کیفی را “بازنمایی نمادین” می‌خوانند، زیرا یک واحد خاص انتخاب می‌شود تا مشخصه‌ های مناسب بررسی را هم “بازنمایی” و هم نمادسازی” کند. به‌علاوه، نمونه باید تا حد امکان در محدوده‌های جمعیت تعریف‌شده متنوع باشد. این تنوع به دو دلیل است: نخست این‌که شانس شناسایی طیف نسبتاً کاملی از عوامل یا مشخصه‌ های مرتبط با پدیده را به حداکثر برساند؛ دوم، امکان بررسی وابستگی متقابل بین متغیرها و عواملی را که دارای بیشترین تناسب هستند از آن‌ هایی که اهمیت کمتری دارند، میسر سازد (محمدپور، ۱۳۹۰، ص.۳۴).
۳-۶٫ ابزار گردآوری داده‌ها
برای گردآوری داده‌ها در این پژوهش از روش مصاحبه حضوری به شیوه نیمه ساختاریافته استفاده شد که بعد از مراجعه به کتابخانه‌ها با کتابداران ملاقات شد، بعد از هماهنگی با شرکت‌کنندگان، مصاحبه در بخش‌های مختلف کتابخانه‌ها انجام شد و از صحبت‌های شرکت‌کنندگان فایل صوتی تهیه شد. فایل صوتی مصاحبه‌های انجام شده پس از پیاده‌سازی به فایل‌های متنی تبدیل شد. داده‌های متنی با بهره گرفتن از روش گراندد تئوری تحلیل شد.
۳-۶-۱٫ مصاحبه
مصاحبه یکی از رایج‌ترین روش‌های جمع‌ آوری داده‌ها است. مصاحبه رودررو امکان در میان گذاری اطلاعات را فراهم می‌آورد، و بهتر است
در زمانی صورت گیرد که برای شرکت‌کنندگان راحت‌تر باش
د (ادیب حاج باقری، ۱۳۸۶، ص. ۳۸). بیشترین قدرت و قوت این فن در آن است که کنجکاوی ژرف را امکان‌پذیر می‌سازد، به‌ خصوص در گردآوری اطلاعات مربوط به مسائلی پیچیده، این شیوه انعطاف‌پذیری و میان کنش را ممکن می‌سازد، که در آن بدفهمی و ابهام می‌تواند به‌کلی رفع شود. این فن پرترکیب‌ترین داده‌ها را فراهم می‌کند. به‌طورکلی، میزان پاسخ‌دهی آن‌هم زیاد است (پائو، ۱۳۷۸، ص.۹۴).
۳-۶-۲٫ مصاحبه نیمه سازمان یافته
مصاحبه‌های نیمه سازمان‌یافته یا “کانونی” غالباً در پژوهش‌های کیفی به کار می‌روند. سؤالات مورد پرسش در قالب یک “راهنمای مصاحبه” گنجانیده شده‌اند (نه در قالب یک دول همانند آنچه در پژوهش‌های کمی مشاهده می‌شود) و تمرکز سؤالات بر مباحث موردمطالعه می‌باشد (صانعی، ۱۳۸۳، ص.۴۳). به اعتقاد راسل بارناد (۲۰۶۶) مصاحبهٔ نمیه‌ساختاریافته با بهره گرفتن از “راهنمای مصاحبه” صورت می‌گیرد؛ یعنی، فهرستی از سؤال‌ها و موضوع‌های مکتوبی که باید در یک توالی خاص دنبال شوند (محمدپور، ۱۳۸۹، ص.۱۶۱) رهنمای مصاحبه ابزار ضروری برای کمک به استخراج حقایق، طرز فکرها، فرایندها و دیدگاه‌های مردم موردمطالعه است (ادیب حاج باقری، ۱۳۸۶، ص.۳۸). راهنمای مصاحبه باعث می‌شود مصاحبه‌کننده مطمئن باشد که اطلاعات همگونی از تمامی مصاحبه‌شوندگان کسب خواهد شد و به همین دلیل در وقت صرفه‌جویی خواهد شد. میزان حشو اطلاعاتی در این روش کمتر از روش مصاحبه سازمان نایافته است، مصاحبه‌کنندگان می‌توانند خود سؤالاتی را طراحی کنند و روش عملکردشان را خودشان انتخاب کنند (صانعی، ۱۳۸۳، ص. ۴۳).
مصاحبه نیمه ساختاریافته‌ای که در این پژوهش به کار گرفته شد شامل ۲۴ سؤال است. سؤالات این مصاحبه از نوع سؤالات نیمه‌باز است. در زمان استفاده از روش مصاحبه نیمه ساختاریافته و سؤالات نیمه‌باز، پژوهشگر و شرکت‌کننده برای بحث بیشتر در مورد موضوع یا سؤال آزاد هستند، این روش به محقق اجازه می‌دهد تا برای بررسی یک موضوع با جزئیات بیشتر سؤالات بیشتری را از شرکت‌کننده بپرسد. همچنین محقق می‌تواند به بررسی مسائلی که در حین مصاحبه در رابطه با موضوع بحث به وجود می‌آید بپردازد (پاتون، ۲۰۰۲، ص.۱۹۴). در این پژوهش مصاحبه با شرکت‌کنندگان حدود ۴۵ دقیقه تا ۱ ساعت طول کشید.
۳-۷٫ روش تحلیل داده‌ها
با توجه به این‌که در این پژوهش از روش کیفی باری پاسخ‌گویی به سؤالات استفاده شده است، تحلیل داده‌های کیفی پژوهش، مبتنی بر گراندد تئوری، نسخه استروسین است، در این روش تحلیل داده‌ها، اصطلاحاً به آن کدگذاری گفته می‌شود، کدگذاری را قلب گراندد تئوری خوانده‌اند. کدگذاری یک روش اساسی برای مشخص‌سازی مقولات موجود داده‌ها است. کد نماد یا مخففی است که برای مقوله‌بندی کلمات یا عبارات داده‌ها به کار می‌رود. هدف از کدگذاری تسهیل بازیابی قطعات داده‌ها است. کدگذاری، خواندن دقیق و خط به خط داده‌ها و شکستن آن به کوچک‌ترین جزء ممکن است. کدها، حاصل تجزیه‌وتحلیل میکروسکوپی داده‌ها (استراوس و کوربین، ۱۹۹۸، ص. ۶۰) و یا داده‌های متراکم، جملات، عبارات، لغات در متون و ادبیات موجود و متن مصاحبه‌ها هستند (محمدپور، ۱۳۹۰). پس از استخراج، کدها طبقه‌بندی می‌شوند. مقایسه مداوم، تفاوت‌ها و تشابهات بین کدها را نشان می‌دهد، طبقات جدا و یا ادغام می‌شوند تا نظریه در روند این فرایند شکل گیرد. سه مرحله کدگذاری که برای تکوین منسجم، منظم، و مشروح نظریه به کار می‌روند عبارت‌اند از: کدگذاری باز، محوری، و انتخابی.